بازار برنج کشور طی سالهای اخیر با نوسانات شدید قیمتی مواجه شدهاست. از افزایش چندبرابری قیمت برنج داخلی گرفته تا واردات بیرویه و گلایههای مداوم کشاورزان، این کالای اساسی خانوار ایرانی در چرخهای از بیثباتی گرفتار شده که به نظر میرسد نه تنها برنامهای خاصی فعلاً برای مهار آن وجود ندارد بلکه سیاست جامع هم برای کنترل آن تدوین نشدهاست. اما ریشه این نابسامانیها چیست و چرا قیمت برنج در ایران ثبات ندارد؟
افزایش قیمت؛ از مزرعه تا سفره
پایگاه خبری سرمایه و ثروت آنلاین _ برنج یکی از کالاهای اساسی در سبد غذایی ما ایرانیان است. با این حال، قیمت آن طی سالهای اخیر به شکل صعودی افزایش یافتهاست؛ سیر قیمت این محصول به فاصله پنج سال گذشته به گونهای بوده که در سال ۱۳۹۸ قیمت هر کیلو برنج ایرانی درجه یک بین ۲۰ تا ۲۵ هزار تومان بود، اما در سال ۱۴۰۳ این رقم به بیش از ۱۵۰ هزار تومان و هماکنون در سال 1404 به حدود 400 هزار تومان رسیدهاست. ایندرحالیست که این رشد قیمت فراتر از نرخ تورم عمومی کشور بوده و بدون شک فشار مضاعفی را بر خانوارها بخصوص اقشار کمدرآمد وارد خواهدکرد. اما دلایل این افزایش چیست؟ برخی کارشناسان بر این باورند که افزایش هزینههای تولید، کمبود منابع آبی، کاهش سطح زیرکشت و سیاستهای اشتباه در حوزه واردات و توزیع، از مهمترین عوامل گرانی برنج هستند.
بحران آب و کاهش تولید داخلی
یکی از مهمترین عوامل مؤثر بر بازار برنج، بحران آب شمال کشور در سالهای اخیراست. شالیکاری که به طور سنتی در استانهای شمالی مانند گیلان و مازندران انجام میشود وابستگی بالایی به منابع آب سطحی دارند. کاهش بارندگی و خشکسالیهای پیاپی باعث شده تا سطح زیر کشت برنج در این مناطق کاهش یابد ضمن آنکه برخی کشاورزان نیز به دلیل نبود صرفه اقتصادی، زمینهای خود را تغییر کاربری دادهاند. به گفته فعالان حوزه کشاورزی، تولید برنج داخلی دیگر پاسخگوی نیاز بازار نیست. این کاهش عرضه داخلی، بازار را بیش از پیش به واردات وابسته کردهاست.
واردات؛ شمشیری دولبه
برخلاف تصور عمومی، واردات برنج همواره به کاهش قیمت منجر نمیشود. در سالهای گذشته، دولت برای کنترل قیمتها اقدام به واردات گسترده برنج از کشورهایی مانند هند، پاکستان و تایلند کرده اما به دلیل نبود شفافیت در فرآیند توزیع، این واردات گاه منجر به فساد، رانت و حتی افزایش قیمت در بازار شدهاست. از سوی دیگر، با افزایش نرخ ارز و مشکلات در تخصیص ارز ترجیحی به واردکنندگان، هزینه واردات برنج نیز افزایش یافته که اینخود به گرانی بیشتر دامن زدهاست.
دستهای پنهان در بازار
در اینمیان یکی دیگر از مشکلات ساختاری بازار برنج، وجود واسطههای متعدد و نبود نظارت مؤثر بر زنجیره توزیع میباشد. در بسیاری از موارد، کشاورز برنج خود را با قیمت پایین میفروشد اما این محصول با چندین برابر قیمت در بازار به دست مصرفکننده میرسد. این مسئله نه تنها نشان از ناکارآمدی نظام توزیع دارد، بلکه باعث میشود سود اصلی به جیب دلالان برود، نه تولیدکننده یا مصرفکننده. در گزارشی تحتعنوان «از کاهش واردات تا احتکار تولید؛ چرا برنج گران شد؟» کاهش واردات به همراه احتکار برنج توسط دلالان، کاهش تولید و عدم عرضه به موقع، از دلایل افزایش قیمت این محصول دانسته در حالیکه برخی فعالان بازار معتقدند نبود شفافیت در سامانههای رصد کالا، عدم اجرای دقیق طرحهای نظارتی و ضعف در نظارت بر انبارها و خردهفروشیها، بستر لازم برای سودجویی و احتکار را فراهم کردهاست.
سیاستهای کوتاهمدت؛ راهحل یا مسکن موقت؟
در واکنش به افزایش قیمت برنج، دولت در برخی دورهها اقدام به توزیع برنج تنظیم بازار نموده، این اقدام، گرچه ممکن است در کوتاهمدت آرامش نسبی را به بازار برگرداند، اما در بلندمدت تأثیر پایداری نخواهدداشت چرا که ریشه مشکلات بازار برنج، ساختاری بوده و نمیتوان با سیاستهای مقطعی آن را درمان کرد. کمااینکه گزارشی با عنوان «گرانی برنج در بیاطلایی دولت از آمار کشت؛ چرا با احتکار مقابله نمیشود؟» به این موضوع پرداخته و نوشتهاست، دولت آمار دقیق از کشت ندارد، واردات دیر انجام میشود و دپو یا احتکار توسط دلالان یک عامل مهم است.
هرچند سازمان تعزیرات حکومتی در گزارشهایی اعلامکرده که پروندههای متعدد احتکار برنج تشکیل و در مواردی نیز انبارهای بزرگ احتکار برنج کشفشدهاست اما کارشناسان اقتصادی همچنان معتقدند، نبود یک استراتژی جامع در حوزه تأمین، تولید، واردات و توزیع برنج، علت اصلی نابسامانیهای فعلی است. لذا بدون برنامهریزی دقیق برای تأمین منابع آبی، حمایت از کشاورزان و اصلاح فرآیندهای توزیع، نمیتوان به ثبات بازار امیدوار بود.
این در حالیستکه دبیر انجمن تولیدکنندگان و تأمینکنندگان برنج ایران یکی از معضلات جدی بازار فوق را عدم تامین ارز برای واردات دانسته متذکرشده، با حدف ارز ترجیحی و جایگزین شدن ارز مبادلهای، واردات برنج تقریبا با قیمتهای غیرواقعی موجود که بدلیل عدم واردات وگرانی برنج ایرانی است، میتواند ادامه یابد.
مصرفکننده، قربانی اصلی
بهاین ترتیب در چنین شرایطی این مصرفکنندگان هستند که بیشترین آسیب را از نابسامانیهای بازار برنج میبینند. کاهش قدرت خرید، حذف تدریجی برنج ایرانی از سفرههای قشر متوسط و پایین همچنین افزایش وابستگی به برنجهای خارجی با کیفیت پایینتر، از پیامدهای مستقیم این بحران خواهدبود ضمن آنکه رشد بیرویه قیمتها حتی باعث شده تا برخی خانوارها به مصرف برنجهای ارزانقیمت خارجی با کیفیت پایینتر روی بیاورند که در بلندمدت میتواند بر سلامت عمومی جامعه نیز اثر منفی بگذارد.
توصیههای کلیدی برای اصلاح بازار برنج
با توجه به نظرات کارشناسی و تحلیلهای موجود، چند توصیه در رفع بحران برنج قابلتوجهاست:
- تدوین یک برنامه جامع تولید و مصرف برنج با در نظر گرفتن منابع آبی، توان کشاورزان و ظرفیت وارداتی.
- ایجاد سامانه شفاف توزیع برای رصد زنجیره عرضه برنج از مزرعه تا سفره.
- حمایت واقعی از کشاورزان با اعطای تسهیلات، تضمین خرید و تأمین نهادهها.
- کنترل واردات و حذف رانتها با اولویت کیفیت و قیمت مناسب.
- آموزش و اطلاعرسانی به مصرفکنندگان برای بهبود الگوی مصرف و کاهش وابستگی به انواع خاص برنج.
نتیجه
بازار برنج کشور نیازمند یک بازنگری جدی در سیاستگذاریهاست. تداوم وضعیت فعلی نهتنها امنیت غذایی شهروندان را تهدید میکند، بلکه باعث ایجاد نارضایتی عمومی و افزایش شکاف طبقاتی خواهدشد. بنابراین بدون اتخاذ سیاستهای جدید و ساختاری، بازار برنج ایران همچنان در گرداب بیثباتی باقی خواهدماند و این مهمترین کالای سبد غذایی خانوار، بیش از پیش از دسترس عموم خارج خواهدشد.
انتهای پیام
منابع: خبرگزاری ایرنا_ اقتصاد معاصر_ تابناک
