در بسیاری از فیلمها و سریالها با سکانسهایی مرتبط با طلاق دو شخصیت اصلی روبرو بودهایم. برخی از این صحنهها به قدری در ذهنمان ماندهاند که هنوز حتی دیالوگهای کاراکترهایشان را به خاطر داریم.(۱)
«در انتهای شب» به کارگردانی آیدا پناهنده یکی از مهمترین سریالهای اخیر شبکه نمایش خانگی است. داستان مجموعه با یک طلاق شروع میشود؛ زن و مردی پس از ۱۰ سال زندگی مشترک به دلیل روزمرهگی و مشکلات اقتصادی و نرسیدن به اهدافشان احساس پوچی میکنند و توانایی تحملِ هم را ندارند و به همین خاطر میخواهند از هم جدا شوند، با وجود سنگهایی که سر راهشان قرار میگیرد تا جلوی جداییشان گرفته شود، اما باز هم طلاق میگیرند. با جاری شدن طلاق، اما مشکلات تمام نمیشود و پای مسایل دیگر به میان میآید.
همذات پندارگرایی
دکتر علی باغبانیان، استادیار دانشگاه علوم پزشکی ایران و روانپزشک در گفتوگو با پایگاه خبری سرمایه و ثروت آنلاین همذاتپندارگرایی(۲) مخاطب با موضوع طلاق را در فیلمها و سریالها مورد بحث و بررسی قرار داده است. او تاکید دارد: مسایل اقتصادی و خیانت هر دو به صورت مساوی، بیشترین جدایی زوجها را رقم میزنند.
* مخاطبان چقدر در موضوع طلاق با شخصیتهای اصلی فیلمها و سریالها همذاتپندارگرایی میکنند؟
– فیلم و سریال یکی از اثرگذارترین موضوعات در همذاتپندارگرایی مخاطب با مساله طلاق است چرا که بیننده به خوبی فضا را لمس و حس میکند. در این روند مجموعهها و آثار سینمایی که موضوع برگشت پس از طلاق به زندگی و خانواده را دستمایه قرار دادهاند تاثیرگذاری خوبی داشتهاند، نکتهای که باید به آن اشاره کرد این که در نمایشها زوجهایی که در آستانه جدایی قرار دارند، بعضا پیشنهادهایی به یکدیگر میدهند که خود میتواند زمینهساز طلاق باشد؛ مانند طلاق عاطفی یا این که مدتی با فاصله از یکدیگر و در دو شهر متفاوت دور از هم به سر بریم، حتی خوابیدن در دو اتاق جداگانه که بسیار آسیبرسان است، در این روند برخی فیلمها و سریالها برای جنبه دراماتیک قصه به چنین موضوعاتی میپردازند.
طلاق عاشقانه
* در سکانسی از مجموعه «در انتهای شب» رفتار ماهی در قبال بهنام قابل توجه است. او هنوز هم موقع صحبت از گذشته، چشمهایش برق میزند و بهنام را مردی جذاب معرفی میکند… چیزی به نام طلاق عاشقانه وجود دارد؟
– نخیر، برای این که این روزها برخی از زوجها برای جداییشان، جشن طلاق برگزار میکنند! در واقع طلاق یعنی جدایی و در این میان بُعد عاشقانه وجود ندارد. عشق یعنی این که زن و مرد در کنار هم زندگی کنند.
* در مشاورههایی که شما و همکارانتان در موضوع طلاق دارید، علل اصلی این معضل اجتماعی را چگونه یافتید؟
– این که آنچه بیشتر از همه به چشم میخورد، مسایل اقتصادی و خیانت هر دو به صورت مساوی، بیشترین جدایی زوجها را رقم میزنند. در این میان، شرایط فرهنگی و تحصیلات هم بیتاثیر نیست.
مثلث عشق
* به موضوع خیانت اشاره کردید، زمانی سریالهای ترکی با طرح مساله «مثلث عشق» در قصهها، به این رویه در زندگی دامن زدند، اثرگذاری این مجموعهها بر مخاطبان ایرانی چگونه بود؟
– در قشر جوان که هنوز روابط عاشقانه جنبه منطقی نیافته و طلاقهای زودرس در زندگیشان رخ میدهد میتوان ردپای همذاتپندارگرایی با فیلمها و سریالهایی را دید که در آنها مثلثهای عشقی و خیانت مطرح میگردد و متاسفانه در دورهای شبکههای ماهوارهای ترکیه به این گونه قصهها پر و بال میدادند و در ایران هم تعدادی از فیلمسازان این خط را دنبال کردند.
* نمایش خانگی، تلویزیون و سینمای ایران در قبال طلاق چه کردهاند؟
– بسیاری از فیلمها و سریالهای ایرانی خیلی ناشیانه از موضوع طلاق عبور کردهاند، بد نیست بدانید برخی از مراجعین ما که برای جدایی، مشاوره میخواستند، کدهایی از سریالهای ترکیه را مثال میآوردند که معلوم بود هنوز مفهوم خیانت را به درستی درک نکردهاند، البته این روند اکنون رو به کاهش است.
* نویسندگان و فیلمسازان از روانپزشکان برای پرداخت قصههایشان در موضوع طلاق مشاوره میگیرند؟
– من و بسیاری از همکارانم تاکنون با چنین مسالهای روبرو نشدهایم. به نظر میرسد برای اهالی فیلم و سریال جنبه سینمایی ماجرا خیلی پررنگتر از بعد روانشناختی موضوع طلاق است.
* نظرتان درباره تراپی چیست؟ مسالهای که مجموعه «افعی تهران» به آن پرداخت؟
– من به عنوان یک روانپزشک به مساله تراپی که توسط همکاران روانشناسمان انجام میشود اعتقاد دارم و بر این باورم که تراپی در کنار درمان دارویی آثار مثبت و مفید دارد.
* عبدالله خلیلی
* پینویس:
(۱) سکانسهای ماندگار طلاق در فیلمها و سریالهای ایرانی:
– هامون، داریوش مهرجویی ۱۳۶۶
– یک بار برای همیشه، سیروس الوند ۱۳۷۰
– قرمز، فریدون جیرانی ۱۳۷۷
– رقص در غبار و جدایی نادر از سیمین، اصغر فرهادی ۱۳۸۱ و ۱۳۸۹
– شهرزاد، حسن فتحی ۱۳۹۴
– در انتهای شب، آیدا پناهنده ۱۴۰۳
(۲) همذاتپندارگرایی: اصطلاحی در روانکاوی است که احساس ارزشمند بودن از طریق متصل کردن خود به یک شخص دیگر به دست میآید.
