دریای خزر، بزرگترین دریاچه جهان، بهعنوان منبع حیاتی آب، انرژی و تنوع زیستی در منطقه خاورمیانه و قفقاز شناخته میشود. این پهنه آبی وسیع که بین پنج کشور ایران، روسیه، قزاقستان، ترکمنستان و آذربایجان قرار دارد، سالهاست که نقش کلیدی در اقتصاد و فرهنگ جوامع ساحلی خود ایفا میکند. اما در سالهای اخیر، کاهش سطح آب خزر به یک بحران خاموش تبدیل شده که پیامدهای جدی برای معیشت مردم و محیط زیست منطقه به همراه خواهدداشت. پایگاه خبری سرمایه و ثروت آنلاین این پدیده را مورد بررسی قراردادهاست که در ادامه میخوانید:
اهمیت دریای خزر در زندگی مردم و محیط زیست
خزر نه تنها منبع اصلی تامین آب شیرین برای میلیونها نفر در سواحل خود است، بلکه زیستگاه متنوعی از گونههای گیاهی و جانوری محسوب میشود. ماهیان بومی، مانند فیلماهی (استروژن)، که گوشت آن یکی از محصولات صادراتی با ارزش است، در این دریا زندگی میکنند و بخش قابل توجهی از اقتصاد محلی به صید و فرآوری این ماهیان وابسته است. همچنین، بسیاری از گونههای پرندگان مهاجر در مسیرهای زیستی خود به تالابها و سواحل خزر پناه میآورندکه این ناحیه را به یکی از مهمترین مناطق حفاظتی پرندگان تبدیل کردهاند.
علاوه بر جنبههای زیستی، دریای خزر تأثیر مهمی در اشتغال و اقتصاد منطقه دارد. صنایع شیلات، گردشگری ساحلی و استخراج نفت و گاز، برای مردم سواحل خزر درآمدزا بوده و نقش مهمی در توسعه اقتصادی این مناطق ایفا میکند.
کاهش سطح آب و پیامدهای معیشتی
در سالهای اخیر، به دلایل مختلفی از جمله تغییرات اقلیمی، کاهش بارشها، افزایش تبخیر و بهرهبرداریهای بیرویه از منابع آبی، سطح آب دریای خزر به طور قابل توجهی کاهش یافتهاست.
مرکز پژوهشهای مجلس ایران در مقالهای تحت عنوان: «بررسی آثار زیست محیطی روند کاهشی تراز سطح آب دریای خزر» دلیل این پدیده را ترکیبی از عوامل انسانی و طبیعی ازجمله سدسازی گسترده بر روی رودخانه ولگا (تأمین کننده اصلی آب خزر)، برداشت بی رویه از منابع آب و تغییرات اقلیمی دانسته و نوشتهاست: کاهش سطح آب که از دهه ۱۹۳۰ آغاز شده، در سالهای اخیر شدت یافته، وپیامدهای زیست محیطی، اقتصادی و اجتماعی گستردهای در سطح منطقهای و جهانی به همراه دارد.
این پدیده از نظر اقتصادی، معیشت جوامع محلی را تهدید کرده، به فعالیتهای نفت و گاز آسیب میزند و تجارت بینالمللی را نیز مختل میکند.
پیامدهای اجتماعی آن نیز شامل افزایش تنشها بین کشورهای حاشیه به دلیل منابع آبی و زمینهای جدید آشکار شده و جابه جایی احتمالی جوامع ساحلی خواهدبود
باخشک شدن تدریجی خزر، معیشت ساکنان مناطق ساحلی با تهدید جدی مواجه شده بهگونهای که کاهش سطح آب باعث خشک شدن بخشهایی از ساحل و از بین رفتن زیستگاههای آبی شدهاست و این برهمخوردن تعادل اکوسیستم، جمعیت ماهیان و پرندگان را کاهشداده،
موجب از دست رفتن منبع درآمد اصلی بسیاری از ماهیگیران سنتی و دشواری در تأمین معیشت خانوادههای آنها شدهاست.
از سوی دیگر کاهش سطح آب باعث محدود شدن فعالیتهای گردشگری و توسعه صنعتی مرتبط با دریا گردیده که میتواند بیکاری و کاهش درآمد ساکنان این مناطق را تشدیدکند.
تأثیرات زیستمحیطی بر موجودات ساکن خزر
کاهش سطح آب خزر تنها محدود به پیامدهای انسانی نیست؛ این پدیده تبعات گستردهای برای تنوع زیستی نیز به همراه دارد. کاهش عمق آب، افزایش دمای آن و تغییرات شیمیایی، شرایط زیستی را برای بسیاری از گونههای ماهیان دشوار کردهاست تا جاییکه برخی از گونههای بومی در معرض خطر انقراض قرار گرفتهاند و تغییرات در زنجیره غذایی دریایی موجب کاهش گونههای جانوری شدهاست.
حیات پرندگان مهاجر که برای تخمگذاری و تغذیه به تالابها و سواحل خزر وابستهاند نیز تحت تاثیر این تغییرات قرار گرفتهاند. خشک شدن تالابها و تقلیل منابع غذایی باعث کاهش جمعیت این پرندگان شده و تنوع زیستی منطقه را تهدید میکند.
شدت گرفتن کاهش سطح آب دریای خزر؛ تهدیدی برای بنادر و ماهیان خاویاری
مقامهای جمهوری آذربایجان در همین رابطه اعلامکردهاند، شدت گرفتن کاهش سطح آب دریای خزر بر کار بنادر و حملونقل نفت تأثیر گذاشته و تهدیدی فاجعهبار برای جمعیت ماهیان خاویاری و فکها خواهدبود.
معاون وزیر محیط زیست آذربایجان، به خبرگزاری رویترز گفت دریای خزر دهههاست که کم عمقتر شده، اما آمارها نشان میدهد که این روند در حال شدت گرفتن است.
او در مورد نرخ فعلی کاهش سطح آب دریای خزر نیز تاکیدکرد که سطح آن در پنج سال گذشته ۹۳ سانتیمتر، در ۱۰ سال گذشته ۱.۵ متر و در ۳۰ سال گذشته ۲.۵ متر کاهش یافتهاست.
وی همچنین افزود، در چنین شرایطی بزرگترین ضربه به ماهیان خاویاری وارد میشود که به خاطر خاویارشان ارزشمند هستند و در حال حاضر در خطر انقراض قرار دارند. آنها تا ۴۵ درصد از زیستگاههای تابستانی و پاییزی خود را از دست خواهندداد و از محلهای تخمریزی سنتی خود در رودخانهها جدا میشوند.
به گفته حاجییف، زیستگاه فکهای خزری نیز با کوچک شدن سطح دریا و ناپدید شدن یخزارهای فصلی در شمال، جایی که در آن تولید مثل میکنند، مورد تهدید واقع میشوند.
هر چند روسیه این مشکل را عمدتاً به تغییرات اقلیمی مرتبط میداند، اما جمهوری آذربایجان ساخت سدهای مختلف از سوی روسیه بر روی رودخانه ولگا را نیز در کاهش سطح آب دریای خزر دخیل میداند. این رودخانه ۸۰ درصد آب ورودی به دریای خزر را تأمین میکند.
کاهش 9 تا 18 متری سطح دریای خزر تا پایان قرن جاری میلادی
یادآور میشود، سطح آب خزر اکنون ۲۹ متر پایینتر از سطح دریاهای آزاد است و کارشناسان علوم دریایی و اقلیمی پیشبینی میکنند تا پایان قرن جاری میلادی، سطح آن بین ۹ تا ۱۸ متر کاهش یابد. این حجم از کاهش آب منجر به از دست رفتن یکچهارم مساحت کل این دریاچه خواهدشد.
راهکارها و ضرورت اقدام فوری
برای مقابله با این بحران بیصدا، نیاز به همکاری و برنامهریزی مشترک بین کشورهای ساحلی دریای خزر ضروری است. مدیریت پایدار منابع آب، کنترل بهرهبرداریهای غیرمجاز و توجه ویژه به تغییرات اقلیمی میتواند روند کاهش سطح آب را کند یا متوقف کند. همچنین ایجاد مناطق حفاظتشده جدید و احیای تالابها میتواند به حفظ تنوع زیستی کمک نماید.
افزایش آگاهی عمومی درباره اهمیت دریای خزر و تاثیرات کاهش سطح آب آن، همچنین حمایت از جوامع محلی برای یافتن راههای جایگزین معیشتی از جمله اقدامات مهم در این مسیر میتواندباشد.
نتیجه
دریای خزر، با تمام اهمیت زیستمحیطی و اقتصادیاش، در معرض تهدید جدی کاهش سطح آب قرار دارد که میتواند زندگی میلیونها نفر و تنوع زیستی منطقه را به خطر بیندازد. حفظ این میراث طبیعی ارزشمند نیازمند همکاریهای منطقهای، مدیریت پایدار منابع و افزایش آگاهی عمومی است تا خزر همچنان بتواند به حیات خود به عنوان منبع زندگی و امید برای نسلهای آینده ادامه دهد.
این در حالیستکه با توجه به تأثیرات محلی، منطقهای و جهانی این پدیده، بررسی آثار زیست محیطی و ارائه راهکارهای بین المللی برای حفاظت از دریای خزر و کاهش آثار سوء آن از اهمیت بالایی برخورداراست.
انتهای پیام
