* رییس مرکز اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی: گرد و غبار و آلودگی هوای پایتخت در تابستان ناشی از خشک شدن دریاچه نمک قم است.
* تالابها از دریاچه ارومیه گرفته تا دریاچه هامون با خشکی و بیآبی دست و پنجه نرم میکنند. در این روند انسانها، گیاهان و جانوران هم در امان نخواهند بود.
* یکی از کانونهای بحرانی در فرونشست زمین، دشتهای جنوب تهران است که گزارش سازمان زمینشناسی آن را تا ۱۵ سانتیمتر برآورد میکند.
بررسی شاخص SPEI تأکید دارد: ایران از سال ۱۳۷۰ به بعد به جز سالهای ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ همواره در خشکسالی قرار داشته است، این شاخص که علاوه بر بارش، تبخیر و تعرق، اثر دما را نیز لحاظ میکند گویای وجود درازمدت خشکسالی در کشور میباشد.
حال از شمال غرب ایران خبر میرسد که بر اثر پیامدهای سوء ناشی از این بحران زیست محیطی تا پایان تابستان دریاچه ارومیه آبی نخواهد داشت و احتمالاً تبدیل به باتلاق میشود. اگر این اتفاق روی دهد اولین قربانیان مردم تبریز و حاشیه شرقی دریاچه هستند. کشاورزی از بین خواهد رفت و به اختلاف درجه حرارت تابستان و زمستان ۷ درجه اضافه میشود که ژنتیک انسان، حیوان، گیاه و میکروب را دچار تغییر و جهش میکند و حاصل آن سرطان، دهها بیماری و مسایل دیگر است.
دکتر احد وظیفه ، رییس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی در گفتوگو با «سرمایه و ثروت» به بیان دیدگاههای خود درباره این بلای فراگیر و خزنده پرداخته است:
* خشکسالی
وضعیت خشکسالی در برخی استانها نظیر سیستان و بلوچستان، خراسان رضوی و کرمان در شرایط ناگوار قرار داد به گونهای که در آب شرب نیز تأثیر گذاشته است و در موارد بسیار آبرسانی با تانکر انجام میشود. در استانهای تهران، قم، مرکزی و همدان هم اوضاع مساعد نیست برای نمونه در پایتخت، بارندگیها ۳ درصد زیر نُرم میباشد و اگر خوششانس باشیم و بارشها در مهرماه به هنگام صورت گیرد آن نیز چنگی به دل نخواهد زد. در واقع فلات ایران در منطقهای قرار دارد که تبخیر در آن بسیار بیشتر از بارندگیهایی است که در طول سال شاهد آن هستیم لذا باید گفت متوسط تبخیر با گرمایش خورشید ۲ هزار میلیمتر میباشد در حالی که میانگین بارشها در ۱۰ سال اخیر ۲۰۰ میلیمتر بوده است.
برای همین خشکسالی را یک بلای فراگیر و خزنده مینامند که بر همه ارکان جامعه از معیشت خانوارها، کیفیت هوا، خیزش گرد و خاک، کمبود محصول و مواد غذایی، گرانی و… اثرگذار است. در این روند جامعه کشاورز وقتی برای چند سال درآمد خود را از دست میدهد ناچار دست به مهاجرت میزند و به دلیل گرانی زمین در شهرها، حاشیهنشین میشود. خشکسالی همچنین محیط زیست را فقیر، جانوران را تشنه و گیاهان را از بین میبَرد.
خشکسالی در هر جا اتفاق افتاده، هزینههای عمومی را بالا برده و دولتها را مجبور کرده است که از ذخیرههای استراتژیک استفاده کنند. در این میان کمبودهای بارندگی هم از طبیعت پرداخت میگردد که برداشت از آبهای زیرزمینی میباشد و توان اکولوژیکی بسیاری از مناطق را تضعیف میکند، البته تر سالیهایی که در برخی سالها شاهد آن هستیم کمک میکند تا طبیعت دوام بیاورد.
* تالابها
دریاچه ارومیه بزرگترین پهنه آبی در درون کشور است، آن هم در شمال غرب کشور که از نظر دمایی، منطقهای معتدل به شمار میرود و وقتی چنین دریاچهای خشک میشود، طبیعی است تالابهایی که در منطقه مرکزی قرار دارند ناچارند با آب و هوای گرمتر دست و پنجه نرم کنند و البته شرایط بدتر داشته باشند چون هم سطحشان و هم حجم آبشان کمتر میباشد که نمونههای مشخص آن تالاب گاوخونی و دریاچه نمک قم است که خشکی آن بسیار گسترده شده و به آلودگی هوا در پایتخت نیز دامن زده، در واقع گردوخاک تهران و قم ناشی از آثار سوء زیست محیطی در کویر مرکزی و دریاچه قم است.
اما هورالعظیم که یک منطقه مشترک میباشد و هم از ایران و هم از عراق ورودی آب دارد نیز تحت تنش است و در نتیجه بخشهایی از دریاچه، آب ندارد. هرچند سد کرخه امسال وضعیت بهتری نسبت به سال گذشته داشت اما حجم آبی که باید رهاسازی شود و به تالاب برود قابل توجه نیست.
لذا درمییابیم که تالابها(۱) هم سطح آبشان بسیار پایین آمده و اگر سابق بر این ۱۲۰ تا ۱۳۰ پهنه آبی در کشور وجود داشت اکنون تعدادشان انگشتشمار شده است.
* سیستان و بلوچستان
در این استان گرمای شدید از ۳، ۴ هفته پایانی بهار آغاز میشود و تا آخر ماه اول پاییز تداوم دارد. سیستان و بلوچستان پیش از این سرسبزتر و دارای پوشش گیاهی فراوان بود. این مساله موجب میشد تا زمین تثبیت شود و با وزش باد خیزش گرد و غبار صورت نگیرد. به عبارت دیگر اصطکاکی که گیاهان و به خصوص درختان ایجاد میکنند، سرعت باد در سطح زمین را پایین میآورد. اما اکنون در شرایطی قرار گرفتهایم که دریاچه هامون خشک شده و بستر نرم آن با خاک و نمک در معرض فرسایش بادی است. باد در گذشته هنگام وزش به سطح آب برخورد میکرد و مشکلی به همراه نداشت اما در وضعیت فعلی شهرهای در مسیر دریاچه از لحاظ هوا کیفیت مناسبی ندارند و افرادی که بیماریهای قلبی و تنفسی دارند نمیتوانند از منزل خارج شوند.
* فرونشست زمین
یکی از کانونهای بحرانی در فرونشست زمین، دشتهای جنوب تهران است که گزارش سازمان زمینشناسی آن را تا ۱۵ سانتیمتر برآورد میکند. در مناطقی مانند جنوب کرمان و بخشهایی از اصفهان و همدان نیز این مساله اتفاق افتاده و متاسفانه روند مذکور ادامه دارد.
ایران امسال در استانهای بوشهر، چهارمحال و بختیاری، کهکیلویه و بویراحمد، خوزستان و تا حدودی لرستان، کرمانشاه و ایلام بارندگیهای نسبتاً خوبی داشت ولی غالب نقاط داخلی، نیمهشرقی و نیمه شمالی سومین سال پیاپی است که بارشهایشان زیر نُرم است برای مثال در خراسان رضوی بارندگی ۵۳ درصد کمتر از حد طبیعی بوده در حالی که مصرف آب شرب و کشاورزی به شدت سابق ادامه دارد. بر این اساس با خشکسالی، ورودی و آورد رودخانهها کم شده و فشار بر منابع زیرزمینی تشدید میگردد و از آن طرف سرعت فرونشست، افزایش مییابد. لذا این پدیده، آخرین مرحله از مقاومت زمین است چرا که وقتی زمین چارهای ندارد در خود فرو میرود و با کوچک شدن آبخوانها(۲)، شرایط گذشته به دست نمیآید به گونهای که تا سال ۲۰۴۰ برخی آبخوانهای کشور به طور کامل تخلیه خواهند شد.
* نیلوفر خلیلی
* پینویس:
(۱) تالابها: محیطهایی هستند که مشخصه بارزشان چیزی میان خشکی و آب است. آنها میتوانند همواره دارای آب باشند یا این که در مواردی خشک بمانند. تالابهای نزدیک دریا با جزر و مد تغییر وضعیت میدهند این پهنهها به دلیل پوشش گیاهی و آب، مکان مناسبی برای زندگی پرندگان به شمار میروند.
(۲) آبخوانها: آبخوانها یا سفرههای آب زیرزمینی بخشی از پوسته زمین هستند که منفذهای آنها مملو از آب میباشد و در مواردی به شکل چشمهسار در سطح زمین پدیدار میگردند. آبهای زیرزمینی در فصول مرطوب، بالا آمده و در موارد خشک پایین میروند.
