سوسن پاکدل
در روزهای داغ تابستانی که ریه طبیعت به سختی می کوشد تا با تنفس دوباره خود اکسیژن تازه را وارد شاهرگهای حیات کند، چهره زیبای گیلان از جنگلهای با ارزش گرفته تا کوهپایههای اطراف، از ساحل محزون آن تا رودخانههای به گل نشستهاش پر است از آشغال، فاضلابهای شهری و صنعتی و شیرابههای زبالههای مدفون شده در دل جنگل.
معمولا سرزمینهای مختلف با یک ویژگی یا یک سمبل چه طبیعی و یا دستساز و یا یک نوع منش و آداب خاص بین دیگر ملل معروف شده، به گونهای که آن ویژگی ضمن اینکه خاطرهساز مسافران و توریستها طی مدت اقامتشان در آن منطقه میگردد، انگیزهای میشود برای سفرهای بعدی و یا تبلیغی برای جذب مسافران دیگر.
کمااینکه در داخل کشور نیز برخی شهرها به زیارتی و برخی دیگر را به سیاحتی بودن شناخته شده که در مناسبتهای مختلف بنا به نیاز روحی خود و خانواده به عنوان مقصد مسافرت آنها را انتخاب میکنیم واما استان گیلان با چه ویژگی در کشور شهرت داشته است: سرسبزی، مفرحبودن، آرامشبخش و چشمنواز و… کدام شاخصها در آن برجسته بودهاند: جنگل، ساحل دریا، آثار تاریخی بهجامانده از اقوام گذشته، رودخانهها… اکنون کدامیک از شاخصهای آن هنوز به عنوان مرجع انتخاب، حفظ شدهاند؟
اکثر مسافران و حتی خود مردم گیلان بزرگترین دغدغه این استان را آلودگیهای طبیعت پیرامون و به خصوص نابودی محیطزیست آن ناشی از آلایندههای شهری، صنعتی و تولید زیاد زباله و پساب ها میدانند.
زرجوب و گوهر رود
از مهمترین نگرانیهای این منطقه نابودی حیات رودخانه های «زرجوب» و « گوهررود» است. دورودی که زیباییهای آنها در حد اسم باقی مانده درحالیکه در چند ده سال قبل مصداق حقیقی نام خود و دو شریان حیاتی شهر رشت و تالاب انزلی بودهاند اما اکنون به دلیل ورود مواد سمی و زبالههای خطرناک بیمارستانی تبدیل به آلودهترین رودخانه هایهای جهان شدهاند.
گوهررود از کوههای سراوان در ارتفاع ۷۰۰ متری جاری میشود و پس از پیوستن به زرجوب که از کوههای هزار مرز، نیزه سر، جوکلبندان و کچا در فاصله ۲۵ کیلومتری رشت سرچشمه میگیرد، با عبور از پیربازار و خمام به تالاب انزلی ریخته، از منابع اصلی تامین آب این تالاب محسوب میشوند.
اما این دو موهبت خدادادی که حیات و زیبایی را به شهررشت ارزانی داشتهاند امروزه نقشی جز حمل زباله، فاضلابهای شهری و صنعتی و مواد زاید بیمارستانی را ندارند لذا علاوه براسفبارنمودن چهره شهر و انتشار بوی نامطبوع در محیط، حیات تالاب بینالمللی انزلی را نیز با خطر جدی مواجه نمودهاند.
بنابراین آلودگی رودخانههای زرجوب و گوهررود از جنبههای مختلف قابل بررسی است:
– اساس شکلگیری شهر رشت بوده و با عبور از وسط این شهر موجب استمرارحیات آن شدهاند.
– زیبایی چشمنواز مسیر آنها جلوه ویژه به شهر رشت دادهبود که میتوانست محل تفرج و آرامش شهروندان خسته از فعالیتهای روزانه باشد.
– این دو رود با سرچشمه گرفتن از ارتفاعات اطراف رشت و سرازیر شدن به تالاب انزلی، زنجیره آبی منطقه را به هم متصل کرده باعث بقای حیات این تالاب پراهمیت میشوند که از نظر گردشگری، تنوع زیستی گونههای مختلف جانوری و گیاهی، کنترل سیلاب، اشتغالزایی و تقویت آبهای زیر زمینی بسیار ارزشمند میباشد.
– صنعت گردشگری و جذب توریست امروزه به عنوان یکی از شاخصهای توسعه و کسب درآمد در سطح جهان مورد توجه کشورهاست و این درحالیست که موهبت خداداد و طبیعی رودهای زیبا و ارزشمند رشت میتوانست محل جذب گردشگران داخلی و خارجی همچنین منبع درآمد و اشتغالزایی برای ساکنان این منطقه باشد اما صرفا با بی توجهی نه تنها کارکرد توسعهای خودرا ازدست داده بلکه به:
– بستری متحرک از زبالههای خانگی وجریانی نازیبا از حرکت فاضلاب شهری و صنعتی در وسط شهرتبدیل شدهاند.
– بوی نامطلوب آنها موجب آزار و اذیت ساکنان اطراف این رودخانهها و رهگذران گردیده است.
– با اتصال به آبهای زیرزمینی موجب آلودگی آب شرب منطقه گردیده، سلامت ساکنان نواحی اطراف را مورد تهدید قرار داده اند.
– با سرازیر کردن موادسمی و بیمارستانی به تالاب بینالمللی انزلی حیات موجودات و گیاهان این منطقه را با خطر جدی مواجه کردهاند.
نگاهی مقایسهای بین وضعیت رودخانههای جاری در جهان و شهر رشت، کمی تامل برانگیز است. رودهایی مثل:
-
دانوب
رودخانه زیبایی که از شهرهای متعدد از جمله ۴ پایتخت اروپایی شامل وین، براتیسلاوا، بوداپست و بلگراد، عبور کرده، علاوه بر زیبایی طبیعی مسیر خود، به دلیل حفظ حیات وحش غنی، جزء میراث جهانی سازمان یونسکو ثبت شده است. این رودخانه نقش حیاتی و مهمی را در طول تاریخ زندگی مردمی داشته که در حاشیه آن زندگی کرده و می کنند.
-
راین
طولانیترین رود اروپا که با سرچشمه گرفتن از کوههای آلپ و عبور از کشورهای سوئیس، آلمان، فرانسه و هلند، ضمن تداوم حیات طبیعی، عنوان شریان وحدت سیاسی و فرهنگی را دراین منطقه ازآن خود نموده، عامل جذب گردشگران زیادی از سراسر جهان شده است.
-
شانون
زیباترین رود ایرلند که غرب، شرق و جنوب آن را از هم جداکرده، موجب درآمد محلیهای ساحل نشین از راه کرایه قایق به تورهای گشت تفریحی است.
-
سن
رودخانه ای که از میان شهر پاریس گذشته و یکی از جاذبه های گردشگری این شهر محسوب میشود و کناره های آن در سال ۱۹۹۱ وارد فهرست میراث جهانی یونسکو شده است.
- کوای بانکوک
کوای، رودی در۱۳۰ کیلومتری غرب شهر بانکوک که با پل معروف خود، یکی از مشهورترین جاذبههای طبیعی و تاریخی تایلند محسوب شده وهر ساله مسافران زیادی سوار بر واگنهایی با عبور ازاین پل، در میان جنگل و برروی رودخانه حرکت کرده، از آب و هوای مطبوع منطقه لذت میببرند.
- ماناوگات
رودخانهای در ترکیه که از جنوب کوههای طرس جاری و به دریای مدیترانه میریزد. این رود مسیر گشت با کشتی است و مسافران با عبور از کنار شهرسیده، فرصتی برای بازدید از مناظر دیدنی را نیز مییابند.
- نیل
طولانیترین رود جهان، از کوههایی در مرکز قاره آفریقا سرچشمه گرفته با طی مسیری طولانی از کشورهای سودان، مصر و اوگاندا، شهرهای مهمی چون خارطوم و قاهره را سیراب میکند. این شاهرگ حیاتی کشورهای خشک آفریقایی، در مسیر خود به رودهای زیادی پیوسته و سرانجام به مدیترانه میریزد.
رودهای مهم جهان با عبور در مسیر طولانی خود از چندین کشور همچنان جاری، حیاتبخش و درآمدزا چون جواهری هرروز زندگی را به ساحل نشینان خود هدیه میکنند اما رودهای درون استانی ما با یک مسیر نسبتا کوتاه تبدیل به ضد کارکرد طبیعی خود شده در حالیکه همین رودخانهها نیز سالها قبل مسیر عبور قایقها و محل تامین و امرار معاش ساکنان بودهاند.
علت این تفاوت وضعیت چیست؟ آیا خصلتا رودها با هم تفاوت دارند یا نوع نگاه و عملکرد افرادی که در سواحل این رودخانهها زندگی میکنند میتواند سرنوشتهای مختلفی را برای آنها رقم بزند؟
مسئولان معمولا ناکافی بودن بودجهها را از علل عدم تحقق امور شهری بیان میکنند در حالیکه طی سال های اخیر بودجه های قابل توجه ای به لایروبی و پاکسازی رودخانه های فوق اختصاص یافته اما گزارش شفافی از نحوه هزینه کرد آن موجود نیست.
از آنجایی که رسیدگی به حیات رودخانه ها در اولویت و دستور کار مسئولان قرار نمی گیرد، فرهنگ سازی لازم نیز در خصوص نحوه رفتار شهروندان با آنها صورت نمی گیرد که بازخورد چنین مساله ای را در بی توجهی به پاگیزگی محیط رودخانه ها توسط ساکنان و رهگذران حاشیه رودخانه ها می توان دید.
سرعت تخریب محیط طبیعی برای گسترش آپارتمان سازی و علم کردن مجتمع های متعدد بدون رعایت حریم رودخانه ها و جنگل ها که ناشی از سودجویی و ولع سیری ناپذیر انباشت ثروت است نیز خود مزید بر علت شده تا هر چه بیشتر شاهد اضمحلال حیات و زیبایی این موهبت های طبیعی باشیم.
با این حال باید بدانیم که رودخانهها این شاهرگهای حیات هر منطقه، وجود مقدسی اند که هر یک از ما در مقام مسئول، شهروند و حتی یک مسافر موظف به حفظ آن به عنوان امانتی برای سپردن به آیندگان هستیم. این جریان زندگی با خود علاوه بر حفظ بقا، از نظر روحی نیز شادابی و طراوت را به ارمغان آورده و از نظر اقتصادی زمینههای رونق معیشتی و توسعه را به همراه خواهد داشت.
تلاش برای پاکسازی «زرجوب و گوهررود» وظیفه مسلم همه است و عدم وظیفهشناسی ما موجب شده این دو پدیده طبیعی عناوینی چون «نفرتانگیزترین رودخانههای گیلان» و یا «آلودهترین رودخانههای جهان» را به خود بگیرند.
نیاز به گفتن نیست که آب یعنی زندگی، و نیاز به نوشتن نیست که گیلان بستر رودهای متعدد است و از این حیث درکشور موقعیت خاصی دارد اما باید گفت و نوشت؛ مردم گیلان گلایه دارند از «درحال احتضار بودن رودهایشان» که نظیر آنها درجهان با افتخار و پر تلالو موقعیت ممتاز زیست محیطی و منبع درآمد ساحل نشینان خود هستند اما گیلانی ها نه تنها از تصاویر چشم نواز این رودها که از درآمدهای مادی آنها نیز محروم هستند.
