ادعای ترامپ مبنی بر توانایی او در دستیابی به توافقی بهتر، نشاندهنده پتانسیل تازهای برای کاهش تنش میان تهران و واشنگتن است. هرچند ترامپ همچنان میان تمایلات ذاتی خود برای مذاکره و انتخاب مشاورانی با دیدگاههای تندرو گرفتار است. این تلاشها میتواند آغازی برای گشودن فصل جدیدی از دیپلماسی باشد.
در سال ۲۰۱۵، زمانی که رقابت کاندیداهای جمهوریخواه برای کسب نامزدی ریاستجمهوری در اوج بود، اکثر آنها بهشدت توافق هستهای ایران را محکوم کرده و وعده «پاره کردن» آن را میدادند. اما دونالد ترامپ، برخلاف انتظارها، موضعی متفاوت اتخاذ کرد. او اعلام کرد که به جای لغو توافق، آن را با سختگیری اجرا خواهد کرد و در عین حال رقبای خود را به نداشتن درک واقعی از نحوه کارکرد سیاست جهانی متهم کرد. با این حال، ترامپ پس از ورود به کاخ سفید به وعده پاره کردن توافق عمل کرد. انتقاد اصلی او از این توافق، نه ماهیت آن، بلکه این بود که آمریکا برخلاف دیگر طرفهای توافق هیچ منفعت مالی از آن نبرده است. این در حالی بود که این مساله ناشی از سیاست «دیوار تحریمی» خودساخته آمریکا علیه ایران بود که جلوی امکان بهرهبرداری اقتصادی از توافق را برای ایالات متحده گرفته بود.
مکانیسم ماشه
از سوی دیگر مشاوران ارشد دونالد ترامپ، از جمله جان بولتون، مایک پمپئو، برایان هوک و الیوت آبرامز، نقش موثری در جلوگیری از جدی شدن گزینههای دیپلماتیک با ایران داشتند. این تیم که به اتخاذ سیاستهای تند و تقابلی شهرت داشتند، مانع از آن شدند که ترامپ به وعده خود مبنی بر دستیابی به توافقی «بهتر» عمل کند و به دیپلماسی فرصتی واقعی دهد. در این میان، بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر اسراییل، نیز تأثیری کلیدی ایفا کرد. او که همواره به دنبال جلوگیری از هرگونه نزدیکی میان ایران و آمریکا بود با افتخار اعلام کرد که شخصاً ترامپ را متقاعد کرده تا از توافق هستهای خارج شود و به سیاست «فشار حداکثری» روی آورد.
با این حال، دونالد ترامپ مدعی است که اگر تنها یک هفته دیگر در قدرت باقی میماند، میتوانست با ایران توافق حاصل کند. او حتی اعلام کرد که به تیم جو بایدن توصیه کرده بود فوراً با ایران به توافق برسند، چرا که به گفته او، «کشوری آماده برای توافق» را به آنها تحویل داده است، لذا ترامپ دولت بایدن را به ناتوانی یا ناآگاهی در پیشبرد این هدف متهم میکند. اکنون با بازگشت به کاخ سفید، او بار دیگر فرصت خواهد داشت تا ادعای خود را در عمل بیازماید.
ناگفته پیداست که موفقیت در مذاکره مستلزم تمایل و آمادگی هر دو طرف است. ایران در حال حاضر رییس جمهوری اصلاحطلب دارد که با وعده رفع تحریمها و احیای توافق هستهای سال ۲۰۱۵ بر سر کار آمده است. این دولت، با بهرهگیری از دیپلماتهایی که سابقه تعامل سازنده با جامعه بینالمللی دارند، تلاش میکند به این هدف دست یابد. واکنش اولیه ایران نسبت به احتمال مذاکره با ترامپ، نشاندهنده نوعی تمایل مشروط به دیپلماسی است. با این حال، این تمایل با احتیاط همراه است و شرط و شروطی را به همراه دارد. تهران به صراحت اعلام کرده است که هرگونه تشدید فشار از سوی واشنگتن، با واکنشی شدید روبهرو خواهد شد.
دکتر یوسف مولایی، استاد حقوق بینالملل در گفتوگو با پایگاه خبری سرمایه و ثروت آنلاین ضمن بررسی مناسبات ایران و امریکا در دوره ترامپ، قطعنامه اخیر شورای حکام علیه جمهوری اسلامی را مورد ارزیابی قرار داده است:
* آیا توافق ایران و امریکا در دوره ترامپ امکان دارد؟
– در عالم سیاست، هر موضوعی شدنی است، لذا اگر اراده سیاسی به کار گرفته شود احتمال توافق بین تهران و واشنگتن وجود دارد. از طرفی دادههایی که از مصاحبههای ترامپ منتشر میشود نشان میدهد که رییس جمهور منتخب امریکا در این دوره تمایل به تشدید تنش و جنگ ندارد و علاقهمند به حضور سیاسی در یک فضای آرام میباشد. بنابراین توافق ایران و ایالات متحده نیاز به مسیر روشن دارد که در آن به نوعی خواستههای جمهوری اسلامی برآورده گردد و دخالت قدرتهای بزرگ در امور داخلی آن به حداقل برسد. البته باید توجه داشت که در امور سیاسی نمیتوان برای موضوعات دیپلماتیک درصد مشخص کرد چون شاخص اندازهگیری در این باره وجود ندارد و همه برآوردها براساس حدس و گمانه است.
شورای حکام
* شورای حکام با اصرار سه کشور اروپایی و امریکا علیه ایران قطعنامه صادر کرد، آیا اقدام مذکور میتواند منجر به اعمال مکانیسم ماشه شود؟
– بعید میدانم که امریکا و اروپا در این مرحله، مایل به استفاده از مکانیسم ماشه باشند. در واقع هدف غرب از صدور قطعنامه این است که ایران در چارچوب سیاستها و برنامههای آژانس شفافسازی کند و به الزاماتی که در قالب سوال مطرح میگردد پاسخ دهد و به دنیا اطمینان دهد که فعالیت او صلحآمیز میباشد.
* آیا روسیه و چین میتوانند در صورت اعمال مکانیسم ماشه(۱)، آن را وتو کنند؟
– برخلاف شیوه متداول در شورای امنیت، مکانیسم ماشه را نمیتوان وتو کرد.
* درباره قطعنامه حقوق بشری که با اصرار کانادا و برخی کشورهای دیگر علیه ایران صادر شد، بگویید؟
– این گونه قطعنامهها ضمانت اجرایی ندارد، بلکه نوعی فشار سیاسی است که با آن دولتی را وادار سازند تا به خواستههای جهانی تن دهد. البته این قطعنامهها میتواند بر فعالیتهای اقتصادی و تجاری اثرگذار باشد.
تحریمها
* آیا دولت چهاردهم میتواند بر موضوع تحریمها، فائق آید؟
– پاسخ به این سوال خیلی دشوار است چرا که راهکار اساسی برای آن تنشزدایی و عادیسازی مناسبات بینالمللی میباشد و دولت برای بهبود شرایط اقتصادی باید اراده خود را در این جهت به کارگیرد. نکته مهم در این میان آن است که آیا حاکمیت هم در این مسیر دولت را همراهی میکند.(۲)
* عبدالله خلیلی
* پی نویس:
(۱) مکانیسم ماشه (Trigger mechanism) فرآیندی است که اگر یکی از طرفهای برجام به این جمعبندی برسد که طرف دیگر به تعهدات ذکر شده در توافق پایبند نیست میتواند به کمیسیون مشترک شکایت کند.
(۲) کانال لاریجانی: پیام مشاور رهبری به امریکاییها مبنی بر این که تهران و واشنگتن میتوانند به توافق جدیدی غیر از برجام برسند، نشان میدهد که حاکمیت هم پیگیر مذاکره با امریکاست.
