ردپای کربن عملیات نظامی بر تغییرات اقلیمی

تغییرات اقلیمی یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های قرن حاضر است که اغلب در بحث‌ها و سیاست‌گذاری‌ها، نقش بخش نظامی و تولید تجهیزات دفاعی در آن نادیده گرفته می‌شود. وزارتخانه‌های دفاع معمولا تحت معافیت اطلاعات‌دهی انتشار گازهای گلخانه‌ای قرار دارند و در بسیاری از گزارش‌های بین‌المللی، انتشار ناشی از فعالیت‌های نظامی جداگانه محاسبه نمی‌شود. با این حال، شواهد فزاینده نشان می‌دهد که صنعت تسلیحاتی و کارکردهای نظامی سهم قابل‌توجهی در تولید گازهای گلخانه‌ای و تخریب زیست‌محیطی دارند.

مکانیسم‌های انتشار گازهای گلخانه‌ای در بخش نظامی

پایگاه خبری سرمایه و ثروت‌آنلاین_ تولید تسلیحات، هواپیما، تانک، کشتی جنگی و زیرساخت‌های نظامی نیازمند فلزات سنگین، آلومینیوم، فولاد، سوخت، مواد شیمیایی و قطعات پیشرفته است. استخراج و پالایش منابع اولیه، حمل‌ونقل، فرآیندهای تولید انرژی‌بر (ریخته‌گری، ماشین‌کاری، مواد کامپوزیت) همگی موجب انتشار CO₂ و سایر گازهای گلخانه‌ای می‌شوند. مطالعات نشان داده‌اند که افزایش سهم بودجه نظامی در اقتصاد می‌تواند انتشار کل گازها را تا 2 درصد و شدت انتشار آنها را نیز به میزان 1/5درصد افزایش دهد.

بهره‌برداری (سوخت مصرفی در عملیات)

هواپیماهای نظامی، تانک‌ها، ناوها و خودروهای زرهی عمدتاً بر پایه سوخت‌های فسیلی کار می‌کنند. از آنجا که اکثر مأموریت‌های نظامی مستلزم تحرک، سرعت  و کارایی بالاست، مصرف سوخت در این بخش بسیار بیشتر از کاربردهای غیرنظامی است. برای مثال، یک هواپیمای جنگنده F‑35A در ساعت حدود ۵۶۰۰ لیتر سوخت مصرف می‌کند، که نسبت به نسل‌های قبلی مانند F‑16 به طور نسبی افزایش قابل توجهی یافته است.

لُجستیک، پشتیبانی و حمل‌ونقل

حمل و نقل تجهیزات نظامی در سطح جهانی، انتقال قطعات از کارخانه‌ها به خط تولید یا میدان عملیاتی، سوخت‌رسانی، پشتیبانی زمینی و هوایی، همه به‌شدت انرژی‌بر هستند. پژوهشی در دانشگاه لَنکَستر نشان داده‌است که بخش بزرگی از «ردپای کربن نظامی» ایالات متحده به لجستیک و زنجیره‌های تأمین بازمی‌گردد.

تخریب زیست‌بوم‌ها و بازسازی پس از جنگ

عملیات نظامی می‌تواند موجب نابودی جنگل‌ها، تخریب زیستگاه‌ها، افت سطح خاک و از بین رفتن ظرفیت جذب کربن شود. بمباران، آتش‌سوزی، انفجارها و قطع مسیرهای آبی، ذخیره‌های طبیعی کربن را آزاد می‌کنند. پس از جنگ، بازسازی شهرها، زیرساخت‌ها و حمل مصالح سنگین نیز به انتشار فزاینده گازها منجر می‌شود. طبق نتیجه پژوهشی منتشر شده در مجله Frontiers، حدود ۵/۵ درصد از انتشار جهانی گازهای گلخانه‌ای را فعالیت نظامی شامل تولید، عملیات و بازسازی به خود اختصاص داده‌است که در تخریب اکوسیستم‌ها نقش مهمی دارد.

شواهد و داده‌ها: اروپا و آمریکا

اروپا

براساس مطالعات انجام‌شده، نیروهای نظامی کشورهای عضو اتحادیه اروپا حدود ۲۴٫۸ میلیون تن CO₂ معادل انتشار سالانه ۱۴ میلیون دستگاه خودرو منتشر می‌کنند. همچنین به گزارش مؤسسه مطالعات امنیتی اروپا اگرچه نیروهای مسلح این اتحادیه، در پی گذار انرژی (انرژی‌های پاک) هستند، اما وابستگی به سوخت‌های مایع همچنان یک نقطه ضعف است، به خصوص با کاهش ظرفیت پالایش و افزایش تقاضا برای سوخت در عملیات نظامی. این گزارش‌ها نشان می‌دهند تنها دو کشور اتریش و اسلوونی، برنامه‌ای برای رسیدن به انتشار صفر در بخش نظامی دارند که نشان‌دهنده ضعف عمده در شفافیت و سیاست‌گذاری اقلیمی بخش دفاعی اروپاست.

ایالات متحده

بخش دفاعی ایالات متحده هم یکی از بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان سوخت فسیلی در جهان است. پژوهشی مشترک بین دانشگاه‌های دورام و لَنکَستر نشان می‌دهد که مصرف سوخت و زنجیره تأمین نظامی در آمریکا حجم بسیار بزرگی از انتشار گازهای گلخانه‌ای را ایجاد می‌کند که اغلب در آمارهای ملی مورد غفلت قرار می‌گیرد. علاوه بر این، سازمان‌هایی مانند Scientists for Global Responsibility(دانشمندان حامی مسئولیت جهانی) گزارش داده‌اند که هر ۱۰۰ میلیارد دلار افزایش در هزینه‌های نظامی می‌تواند منجر به افزایش انتشار معادل ۳۲ میلیون تن CO₂e شود.

داده‌ها تاکید می‌کنند، ردپای کربن بخش نظامی آمریکا فقط ناشی از نبردها یا تجهیزات نیست، بلکه بخش بزرگی از آن مربوط به “لجستیک” یعنی زنجیره عظیم تأمین و حمل‌ونقل جهانی برای نگهداری ماشین جنگی این کشوراست که بدون در نظر گرفتن آن، نمی‌توان تصویر درستی از تأثیر اقلیمی فعالیت ارتش داشت.

“ردپای کربن” چیست؟

“ردپای کربن” به انتشار مجموع گازهای گلخانه‌ای به‌خصوص دی‌اکسید کربن (CO₂) و گازهای مشابه عامل گرمایش زمین گفته می‌شود که در نتیجه‌ فعالیت‌های یک سازمان، فرد یا کشور ایجاد می‌گردند. در مورد ارتش ایالات متحده، این ردپا بسیار عظیم است و از چند بخش شامل عملیات نظامی (مانند پرواز هواپیماها، حرکت تانک‌ها)، ساخت و نگهداری تجهیزات نظامی، مصرف انرژی در پایگاه‌ها و ساختمان‌ها و زنجیره تأمین تشکیل می‌شود.

زنجیره تأمین نظامی به چه معناست؟

زنجیره تأمین یا Supply Chain در بخش نظامی، مجموعه‌ای از فعالیت‌هاست که از استخراج مواد خام آغاز شده و تا تولید، انتقال، نگهداری، و مصرف تسلیحات و تجهیزات نظامی ادامه می‌یابد برای مثال: استخراج و حمل فلزاتی مثل آلومینیوم، تیتانیوم و فولاد که منجر به تولید قطعات پیچیده برای جنگنده‌ها، موشک‌ها و زیردریایی‌ها شده سپس حمل این قطعات از کارخانه‌ها به پایگاه‌های نظامی در آمریکا یا خارج از این کشور و در نهایت نگهداری و تأمین قطعات یدکی، سوخت، غذا و حتی لباس سربازان در ماموریت‌های خارجی (مانند افغانستان، عراق یا اروپا).

چرا زنجیره تأمین، نقش بزرگی در ردپای کربن دارد؟

پژوهشگران دانشگاه لَنکَستر در نتیجه مطالعات خود برآورد کرده‌اند که «حدود 70 تا 80 درصد از کل مصرف سوخت فسیلی وزارت دفاع آمریکا، مستقیماً برای عملیات نظامی نیست بلکه در فرآیندهای مرتبط با تدارکات، حمل‌ونقل و لجستیک مورد استفاده قرار می‌گیرد.» به بیان ساده، بخش بزرگی از انتشار گازهای گلخانه‌ای صرفاً مربوط به تیراندازی و پرواز جنگنده‌ها نیست بلکه ناشی از حمل و نقل مداوم منابع، تجهیزات، غذا، سوخت و حتی نیروهای انسانی می‌باشد.

مثال زنده از لجستیک ارتش آمریکا

برای تامین سوخت در افغانستان، ارتش امریکا گاهی مجبور بود سوخت را از پاکستان یا کویت با کاروان‌های کامیون در مسافت‌های طولانی حمل کند. انتقال سوخت توسط هواپیماهای سوخت‌رسان مانند KC‑135 نیز به نوبه‌ی خود مصرف سوخت و انتشار بالایی داشته ضمن این‌ که انتقال یک تانک M1 Abrams با هواپیمای C‑17 یا کشتی باری نظامی نیز انرژی بسیار زیادی مصرف می‌کند.

پیامدها و چالش‌های «ردپای کربن عملیات نظامی» بر تغییرات اقلیمی

ادامه این فرایند بر تغییرات اقلیمی از چند بعد حائز اهمیت است:

• اختلال در تحقق اهداف کاهش کربن: وقتی منابع عظیم مالی کشورها صرف ارتقاء توانایی نظامی می‌شود، منابع کمتری برای انرژی‌های تجدیدپذیر، زیرساخت‌های پاک و پروژه‌های کاهش کربن باقی می‌ماند.
• قفل تکنولوژیک با عمر بلند تجهیزات: تجهیزات نظامی معمولاً طول عمر بالایی دارند (۳۰ تا ۴۰ سال)، بنابراین انتخاب فناوری‌های با انتشار بالا باعث «قفل شدن» انتشارگازها در محیط به مدت طولانی می‌گردد.
• کمبود شفافیت و گزارش‌دهی: بسیاری از کشورهای جهان به دلایل امنیتی یا سیاسی، از انتشار اطلاعات بخش نظامی امتناع می‌کنند از اینرو معمولاً داده‌های بخش نظامی تقریباً هیچ حضور قابل توجهی در گزارش‌های IPCC (هیات بین‌دولتی تغییرات اقلیمی) ندارد.
• رابطه بازخورد منفی: تغییرات اقلیمی می‌تواند منجر به افزایش ناامنی، درگیری بر سر منابع، مهاجرت و فشار بر زیرساخت‌ها شود که ممکن است کشورها را به افزایش نظامی‌سازی ترغیب کرده و به یک چرخه معکوس منجر شود.

نتیجه‌

تولید، انتقال، بهره‌برداری و بازسازی تجهیزات نظامی به عنوان یکی از موتورهای پنهان انتشار گازهای گلخانه‌ای، تأثیرات چشمگیری بر بحران اقلیمی دارند. اگرچه شواهد و داده‌ها هنوز در بسیاری از کشورها محدودند، مطالعات موجود از اروپا و ایالات متحده نشان می‌دهند که بخش نظامی سهمی در حدود ۵ تا ۶ درصد از انتشار جهانی را به خود اختصاص می‌دهد. برای مقابله مؤثر با بحران اقلیمی، نادیده گرفتن بخش نظامی ممکن نیست. شفافیت، نوآوری سبز، ادغام سیاست‌های دفاعی و اقلیمی و کنترل تسلیحات باید در کنار هم اجرا شوند تا ‌بتوان راهکاری جامع اتخاذ کرد.

انتهای پیام

منابع:

Transnational Institute_ euronews _  ips-journal.eu /Durham University _  Belcher, O., Bigger, P., Neimark, B., & Kennelly, C. (2019). / پژوهشگران دانشگاه‌های Lancaster و Durham: _  Scientists for Global Responsibility _  Lancaster University _  EU Institute for Security Studies _ Frontiers _ Transnational Institute _  arXiv