به موجب قانون مدنی طرفین قرارداد ملزم به رعایت و پایبندی به مفاد آن میباشند و پس از انعقاد قرارداد دارای تعهد و مسئولیت میشوند. در این روند، به منظور تضمین اجرای به موقع و کامل تعهدات، طرفین به تناسب شرایط قرارداد میتوانند از انواع ضمانت اجراها استفاده نمایند.
یکی از این ضمانت اجراها «وجه التزام» است. وجه التزام یکی از مفاهیم اساسی در حقوق قراردادهاست. این مفهوم به ویژه در حوزههای تجاری و صنعتی اهمیت بسزایی دارد جایی که عدم اجرای تعهدات میتواند تبعات مالی و قراردادی جدی به همراه داشته باشد. بنابراین در جایی که تعهدی را مقرر کردیم، پرداخت خسارت را میتوان به عنوان ضمانت اجرا مقرر نمود.
در تعریف وجه التزام میتوان گفت: وجه التزام به مبلغی اشاره دارد که یکی از طرفین متعهد میشود در صورت عدم اجرای تعهدات یا تاخیر در اجرای تعهدات به طرف دیگر پرداخت کند. به عبارت دیگر، این مبلغ به عنوان یک نوع جبران خسارت برای طرف متضرر درنظر گرفته میشود.
وجه التزام به عوامل مختلفی بستگی دارد از جمله اینکه این ضمانت اجرا معمولا در قراردادهای مالی مثل پیمانکاری، اجاره و قراردادهای خدماتی تعیین میشود. همچنین در تعهدات پولی نیز میتوان از ضمانت اجرای وجه التزام در قرارداد استفاده کرد. وجه التزام در صورتی در قرارداد وجود خواهد داشت که به عنوان شرط مورد توافق طرفین قرارداد و قبل از وقوع تخلف و خسارت به صورت واضح و مشخص تعیین گردد.
وجه التزام
ذکر این نکته در تعیین مبلغ وجه التزام اهمیت دارد که مبلغ وجه التزام میتواند به صورت یک عدد مشخص و مقطوع یا درصدی از ارزش کل قرارداد یا به صورت مبلغ تدریجی (به ازای هر روز تاخیر) تعیین شود. به طور کلی نحوه نوشتن وجه التزام و تعیین میزان آن به اراده طرفین قرارداد بستگی دارد و طبق ماده 230 قانون مدنی دادگاه حق ندارد آن مبلغ را کمتر یا بیشتر کند مگر اینکه مبلغ تعیین شده بسیار گزاف بوده و با اصل تعهد و قرارداد منعقده تناسبی نداشته باشد، لذا باید در تعیین مبلغ وجه التزام تناسب با ارزش قرارداد و تعهدات را در نظر گرفت. مثلا در صورتی که تاخیر در تحویل کالا پیشبینی شود، طرفین قرارداد ممکن است مبلغ وجه التزام را بر اساس هزینههای ناشی از این تاخیر تعیین کنند به گونهای که خسارات احتمالی ناشی از این تاخیر را پوشش دهد.
شرایط مطالبه وجه التزام به شرح زیر است: 1) سپری شدن موعد تعهد و تخلف از انجام آن 2) وجود شرط وجه التزام در قرارداد 3) اثبات تخلف از تعهدات که میتوان از طریق اعلام نقض تعهد به متعهد و جمعآوری شواهد و مستندات شامل نامهها و ایمیلها این موضوع را اثبات کرد.
تفاوت وجه التزام با سایر روشهای جبران خسارت این است که وجه التزام نوعی جبران خسارت قراردادی است و با جبران خسارت معمولی تفاوت دارد. در جبران خسارت، میزان خسارت بر اساس زیان وارده تعیین میشود و ضرر باید از ناحیه متضرر اثبات گردد اما در وجه التزام مبلغ خسارت از قبل به صورت واضح و قطعی با توافق طرفین مشخص گردیده و متضرر از اثبات ورود ضرر معاف بوده و به صرف تخلف از تعهدات قراردادی مبلغ وجه التزام باید از طرف متخلف پرداخت گردد.
در نتیجه وجه التزام با هدف جبران خسارت، ابزاری موثر برای تضمین اجرای تعهدات در قراردادهاست و میتواند به کاهش خطرات و دعاوی ناشی از عدم اجرای تعهدات کمک کند، لذا توصیه میشود در هر قراردادی به دقت به تعیین وجه التزام و شرایط مرتبط با آن پرداخته شود تا از بروز اختلافات آتی جلوگیری گردد.
نویسنده: هنگامه فلاح خوشدل وکیل پایه یک دادگستری
