* در دهه ۵۰ که نسل ما با خیزش اجتماعی مواجه شد، ذهنها از موسیقی کابارهای به سمت فرهادها و فریدون فروغیها رفت.
* خوانندگان زیرزمینی نیاز به برگزاری کنسرت ندارند چرا که از طریق اپلیکیشنها و پلتفرمها، مخاطب خود را مییابند و با پخش آثار، کسب درآمد میکنند.
موسیقی زیرزمینی، جریانی ریشهای و قابل بحث در حیطه هنر است که در مناطق و برهههای زمانی خاص، تعریفهای متفاوت به خود گرفته است. برخی موسیقی زیرزمینی را یک جریان اعتراضی در درون مایه ترانهها میدانند و بعضی معتقدند موسیقی زیرزمینی سبکهایی است که مورد پسند تهیهکنندگان، سرمایهگذاران و ناشران قرار نمیگیرد و هنرمندان ناگزیرند آن را بدون پشتوانه و با مسوولیت خود منتشر کنند.
در ایران عمده گروههای موسیقی زیرزمینی در حوزه پاپ به ویژه «راک»، «رپ» و «هیپهاپ» فعالیت میکنند. در این روند آمارها حکایت از آن دارد میزان استقبال مردم از خوانندگانی که در ابتدا زیرزمینی بودند و سپس مجوز گرفتند، بیشتر از آنانی است که مجوز داشتهاند و مجاز خواندهاند.
«عبدالجبار کاکایی» شاعر و ترانهسرا در گفتوگو با «سرمایه و ثروت» به تشریح جریان موسیقی زیرزمینی در شرایط امروز کشور پرداخته و تاکید دارد: پس از اعتراضات اخیر، موسیقی زیرزمینی دارای هدفگذاری شده و به آزادی، آینده و… میاندیشد. در واقع جنبشهای اجتماعی با کیمیاگری موسیقی زیرزمینی را به طلا تبدیل میکنند.
* درباره موسیقی زیرزمینی بگویید؟
– اگر موسیقی فاخر را به عنوان چراغ در نظر بگیریم باید گفت موسیقی زیرزمینی حکم آینه را دارد که برای بالا بردن سطح آن بایستی در حوزه فرهنگ و هنر نیاز شنیداری جامعه را تقویت کرد. قدما میگفتند: آواز برای مردان و تصنیف برای زنان و جوانان میباشد. به عبارت دیگر چون تصنیف دارای ریتم و سرخوشی است نسل جوان را بیشتر جذب میکند.
* وقتی صحبت از موسیقی زیرزمینی میشود، بسیاری آن را مترادف غیرمجاز قرار میدهند، چرا؟
– غیرمجاز عنوانی است که نهادهای امنیت فرهنگی روی موسیقی، فیلم و… میگذارند و عمدتاً با ممیزی و حذف همراه است در حالی که به جای این اقدامات باید سطح ذائقه جامعه را ارتقا داد. در این روند موسسات هنری که پشت تولید موسیقی هستند و کارشان طراحی برای گوش مردم هست و البته نهادهای فرهنگی و هنری که بودجه میگیرند و مسوولیت دارند باید آن نوع از موسیقی را که قادر است از یک دوره تاریخی به دوره بعد نفوذ کند، اشاعه دهند.
* بسیاری از خوانندگانی که امروز صدایشان از بازار رسمی موسیقی کشور به گوش میرسد پیش از این به صورت زیرزمینی فعالیت میکردند. در واقع حواشی این زیرزمینها به نوعی ستارهساز شده است.
– من معتقدم طراحی مجاز و غیرمجاز کار نابلدهاست، لذا با ممیزی موافق نیستم، چرا که اقدامات نظام امنیت فرهنگی ما نهایتاً به حذف منجر میشود.
* زیرزمینیها، کنسرتهای غیرقانونی هم دارند؟
– با اپلیکیشنها و پلتفرمهای موجود دیگر نیازی به کنسرت نیست چرا که خوانندگان از این طریق مخاطب خود را مییابند و از طریق پخش آثار، درآمد کسب میکنند. از طرفی با پیچیدهتر شدن نظام الکترونیک، کنسرتها هم به حاشیه میروند.
* زیرزمینیها برای ترانه و موسیقی سفارش میدهند یا خودکفا هستند؟
– موسیقی عامهپسند خیلی تابع کلام نیست. در قدیم به این نوع افراد، «خنیاگر» میگفتند که خود موسیقی میساختند و کلام روی آن سوار میکردند بعد در دورهای عارف، جاهد، ملکالشعرای بهار و… که دوره نوین موسیقی ایران را شکل دادند زمینهساز ظهور قشری به نام ترانهسرا شدند که اینها به آراستگی کلام کمک کردند و موسیقی را به سمت هنری شدن بردند. با این حال موسیقی عامهپسند چون روی ریتم و ملودی استوار است نیاز به سراینده حرفهای ندارد و شنونده آن هم زیاد اهل تأمل و تفکر نیست.
* اعتراضات نیمه دوم سال ۱۴۰۱، سبک رپ را اعتراضی کرد، این طور نیست؟
– در جهان سوم هر زمان تنش اجتماعی به وجود آمده هنر موسیقی و شعرشان ارتقاء پیدا کرده است. در دهه ۵۰ که نسل ما با خیزش اجتماعی مواجه شد ذهنها از موسیقی کابارهای به سمت فرهادها و فریدون فروغیها رفت. در واقع موسیقی نمیتواند خودش، خودش را نجات دهد و لازمه تحول و ارتقا در آن همین تنشهای اجتماعی است.
* مانند ترانه «برای» شروین حاجیپور که جایزه گرمی را برای تغییر گرفت؟
– بله، موسیقی زیرزمینی و عامهپسند دارای هدفگذاری اجتماعی شده و به آزادی،آینده، جامعه و… میاندیشد. همه اینها هم در ترانه شروین بود لذا باید گفت جنبشهای اجتماعی با کیمیاگری، موسیقی زیرزمینی را به طلا تبدیل میکنند.
* برنامههایی که در شبکه نمایش خانگی برای استعدادیابی در عرصه موسیقی تولید میشود را چگونه ارزیابی میکنید؟
– این گونه برنامهها، شبیه داوری است که ما در شعر جوانان انجام میدهیم و میتواند مسیر نسل جوان را روشن کند با این حال هیات داوری و انتخاب آن مهم و اثرگذار است.
* چرا تیتراژ فیلمها و سریالها مانند گذشته وایرال و ترند نمیشود؟
– برای این که موسیقی دیگر اولویت تهیهکنندگان و کارگردانان نیست و روی آن سرمایهگذاری نمیکنند.
* ارزیابیتان از برگزاری کنسرتها چیست؟
– موسسات هنری سودشان را میبرند. توصیه من به خوانندگان این است که در کنار تورهای موسیقایی به فکر تولید هنر هم باشند چرا که امکان شنیده شدن صدا در فضای اجتماعی و پلتفرمها هم وجود دارد.
* ژانر اجتماعی در موسیقی اکنون چقدر طرفدار دارد؟
– خیلیها به موازات اعتراضات به سمت کارهای جدی رفتهاند، چرا که ذهن مخاطبان معطوف به کلام فاخر و معنادار شده است. من این روزها در سفارشاتی که از خوانندگان دارم این موضوع را به خوبی دریافتهام.
* عبدالله خلیلی
