* اینکه رییس جمهور در سال جاری از وزرای اقتصادی برای مهار تورم برنامه میخواهد، جای شگفتی دارد چرا که دولت سیزدهم در سال ۱۴۰۰ برنامهای با عنوان «رشد بدون تورم» تصویب کرد.
* در ۵۰ سال اخیر، بالاترین نرخ تورم مربوط به سال ۷۴ و با عدد ۴/۴۹ درصد میباشد این رقم در سال ۱۴۰۱ به ۴۷ درصد رسید که تورم بسیار بالایی است.
تورم یکی از عوامل اثرگذار بر توزیع نابرابر درآمد و ثروت، فشار اقتصادی بر دهکهای ضعیف جامعه، بروز نااطمینانی در اقتصاد،کاهش افقهای سرمایهگذاری و در پی آن کاهش رشد اقتصادی است. تورم بالا علاوه بر آثار زیانبار موجب خدشهدار شدن اعتبار سیاستگذاران کلان اقتصادی به ویژه بانک مرکزی میشود و تداوم آن میتواند موارد حاد بیثباتی را در کشور به وجود آورد. به همین دلیل شناخت عوامل موثر بر بروز تورم و راهکارهای مقابله با آن، نه تنها باعث گسترش و بسط عدالت اجتماعی در جامعه میشود بلکه گامی مهم برای ایجاد شرایط مناسب برای رشد و توسعه پایدار است.
در این میان یکی از ویژگیهای تورم در اقتصاد ایران، پایداری آن است به این معنا که وقتی میزان تورم از روند میانگین خود منحرف میشود برای مدت طولانی در وضعیت جدید باقی میماند و حداقل سالهای سال طول میکشد تا به سطح مطلوب بازگردد.
«دکتر وحید شقاقی شهری» اقتصاددان در گفتوگو با «سرمایه و ثروت» به تشریح علل تورم در ایران و سمت و سوی آن در سال ۱۴۰۲ پرداخته است:
* مردم در دو سال گذشته تورم افسارگسیختهای را پشت سر گذاشتهاند اما رییس جمهور در سال جاری از وزرای اقتصادی دولت برنامه برای مهار تورم میخواهد، این عجیب نیست؟
– بله، این موضوع برای صاحبان اندیشه جای شگفتی دارد. مهار تورم و رشد تولید در سال ۱۴۰۰ جزو وعدههای دولت سیزدهم بود حتی برنامهای تحت عنوان «رشد بدون تورم» یا «رشد اقتصادی غیرتورمی» ارایه شد که هیات وزیران نیز آن را تصویب کرد. حال انتظار میرفت در سال جدید، دولت گزارشی از چگونگی اجرای این برنامه ارایه میداد و دلایل تورم بالا در سالهای ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱ را برای افکار عمومی تشریح میکرد و این که چرا مقابله با این پدیده نامطلوب در دو سال اخیر به نتیجه نرسید.
* تورم در سال ۱۴۰۱ را چگونه میتوان بیان کرد؟
– میانگین تورم در پنج سال گذشته حدود ۴۰ درصد بود اما این رقم در سال ۱۴۰۱ به ۴۷ درصد رسید که عدد بالایی است. بد نیست بدانید در ۵۰ سال اخیر، بالاترین نرخ تورم مربوط به سال ۷۴ و با عدد ۴/۴۹ درصد میباشد. ما در سالی که گذشت به این رقم بسیار نزدیک شدیم.
* گفته میشود یکی از دلایل تورم در کشور عدم استقلال بانک مرکزی است، چرا این تشکیلات مأموریت دارد کسری بودجه دولت را از طریق خلق پول تأمین کند!
– ریشه تورم در اقتصاد ایران، ناترازیهاست که عبارتند از: ناترازی بودجهای، ناترازی بانکی، ناترازی ارزی که دربرگیرنده کسری تجاری غیرنفتی و کسری حساب سرمایه است و سرانجام شکاف تولید؛ در این روند کسری بودجه و ناترازی بانکی خود را در رشد پایه پولی و رشد نقدینگی نشان میدهد و مسیر تورم را هموار میسازد که مرتبط با استقلال بانک مرکزی است.
بر این اساس باید گفت وقتی دولتها کسری بودجه ایجاد میکنند به سوی سه منبع متمایل میگردند که بانک مرکزی، شبکه بانکی و صندوق توسعه ملی میباشد. لذا هر قدر بانک مرکزی استقلال بیشتری داشته باشد میتواند جلوی دستدرازی دولتها به تأمین کسری بودجه از طریق شبکه بانکی را بگیرد. البته در مواردی هم که بانک مرکزی این اقدام را به عمل آورده و مقاومت کرده، دولتها سراغ صندوق توسعه ملی رفتهاند و از آن برداشت ریالی کردهاند که مصداق چاپ پول بوده است!
* با انتظارات تورمی چه میتوان کرد؟
– ناترازیهایی که از آنها به عنوان ریشههای تورم یاد کردیم مدام در حال افزودن کاه به انبار تورم هستند. در این میان انتظارات تورمی به مانند جرقه آتش عمل میکند و میتواند این انبار را شعلهور کند. پس باید گفت انتظارات تورمی، معلول است و علت را بایستی در ناترازیها جستجو کرد. حتماً به خاطر دارید که در سالهای ۹۵ و ۹۶ به دلیل توافق برجام، مردم منتظر کاهش قیمتها بودند و خرید نمیکردند، لذا انتظارات تورمی فروکش کرده بود اما چون ناترازیها و ریشههای تورم وجود داشت در سال ۹۷ با خروج ترامپ از برجام، انتظارات تورمی دوباره شعلهور شد و تورم از سال ۹۸ به بعد به مرز ۴۰ درصد رسید. در این روند باید متوجه بود که انتظارات تورمی را نمیتوان کنترل کرد.
* سمت و سوی تورم در سال ۱۴۰۲ چگونه خواهد بود؟
– ما در این زمینه دو سناریو پیش رو داریم. بُعد خوشبینانه از سرگیری مذاکرات برجام و کاهش شدت تحریمهاست که منجر به فروکش کردن انتظارات تورمی نیز میشود و در کنار آن، دولت هم میتواند اصلاحات ساختاری را آغاز کند. با این روند میتوان امیدوار بود که تورم به ۲۵ درصد برسد. این موضوع را از آن جهت مطرح کردم که در دنیای سیاست هر اتفاقی ممکن است روی دهد کما این که در بحث تنشزدایی با همسایگان و کشورهای منطقه در یک دوره کوتاه موضوع تعامل شکل گرفت.
اما سناریوی بدبینانه این است که مذاکرات برجام همچنان معلق بماند و در گزینش درون حزبی مربوط به انتخابات ریاست جمهوری امریکا که طی چند ماه دیگر صورت میگیرد نامزد تندرویی مانند دونالد ترامپ به صحنه رقابتهای انتخاباتی بیاید که این موضوع میتواند انتظارات تورمی را شعلهور کند.
* بودجه سال ۱۴۰۲ هم منتقدان بسیاری دارد و از بابت آن نگرانیهای بسیاری ابراز میشود.
– بله، من هم در این زمینه واقعاً ناامید شدم چرا که ما در این سال با یک کسری ۲۰۰ تا ۵۰۰ هزار میلیارد تومانی مواجه هستیم که میتواند تورم را بالای ۴۰ درصد نگه دارد ضمن این که شوک ارزی زمستان سال ۱۴۰۱ در بهار سال جاری تخلیه میشود یعنی ما شاهد اثرات تورمی دلار ۵۰ تا ۶۰ هزار تومانی خواهیم بود!
* عبدالله خلیلی
