با شروع فصل پاییز دلار تغییر کانال محسوسی را در قیمتها شاهد بود؛ به این نحو که در مهرماه هر دلار آمریکا در کانال ۶۰ تا ۶۵ هزار تومان قرار داشت و در آبان ماه وارد کانال ۶۵ تا ۷۰ هزار تومان شد. البته در مقاطعی در میانه پاییز هر دلار آمریکا با قیمتی بیش از ۷۰ هزار تومان هم مبادله شد.
* دولت خود از خریداران ارز است و با افزایش نرخ دلار مجبور به هزینه بیشتر میشود.
* اگر مذاکرات ایران با کشورهای اروپایی نتیجهبخش باشد تا ماههای آینده نباید نوسان چندانی در بازار ارز مشاهده شود.
همه اینها در شرایطی است که به نظر میرسد دولت در پی افزایش نرخ ارزهای ترجیحی مانند نرخ ارز نیمایی است. اقدامی که هر گاه در دستور قرار گرفت، خود به خود زمینه افزایش قیمتها در بازار غیررسمی را هم فراهم آورده است. با این وجود، اینکه دولت و بانک مرکزی چه نقشی در افزایش قیمت ارز دارند، همواره مورد بحث بوده است. مخالفان رویکرد دولتها معتقدند که هر گاه دستگاه اجرایی دچار مضیقه مالی میشود، سراغ گرانفروشی ارز حاصل از صادرات نفت میرود تا بخشی از این ناترازی را مرتفع کند.
از سوی دیگر، مخالفان این نگاه معتقدند خود دولت از مهمترین خریداران ارز در کشور است و با افزایش قیمت دلار ناچار به هزینه کردن بیشتر میشود. پس منطقی نیست که دولت چنین علیه منافع و منابع محدود شده خود اقدام کند. گرچه این دسته از کارشناسان هم رد نمیکنند که دولتها گاه و بیگاه از فرصت گرانتر فروختن ارز استفاده کردهاند، اما این صرفا بهرهمند شدن از تورم است و نباید به معنای اراده دولت در نظر گرفته شود.
سیدکمال سیدعلی، معاون پیشین ارزی بانک مرکزی، با اشاره به تنشهای منطقهای اخیر خاورمیانه گفت: «در یک وضعیت نرمال و عادی، شاخصهای اقتصادی هستند که به قیمتها و از جمله نرخ ارز شکل میدهند. عواملی، چون نقدینگی یا تورم که بیشتر تحت کنترل بانک مرکزی است، بازیگران اصلی ارزش پول ملی هستند، اما امروز کشور ما از این وضعیت دور است.»
او ادامه داد: «کشور ما به دلیل تحریمها و همچنین تنشهای نظامی و منطقهای که شاهد آن بودیم، بهویژه در دو ماه گذشته، دچار مشکلاتی شده که سرریز آنها به اقتصاد هم ریخته میشود. به این ترتیب در شرایطی که شاخصهای اقتصادی دستخوش تغییر مهمی نشدند، نرخ دلار افزایش یافت که خود بیانگر سیاستزده شدن اقتصاد و اثرات تنشهای سیاسی است.»
وی تصریح کرد: «تحریم یک عامل مهم در نابسامانیها است ولی جنگ و تنشهای نظامی مستقیم به مراتب اثرات ویرانگرتری خواهند داشت. به این اعتبار تشدید تحریمها و جنگ به طور خاص موجب افزایش قیمت داراییهایی میشود که نقدشوندگی بیشتری مانند طلا و ارز دارند.»
معاون پیشین بانک مرکزی درباره نقش دولت در افزایش قیمت اسکناس امریکایی از طریق سیاستهای بودجهای خاطرنشان ساخت: نمیتوان کتمان کرد که این اقدامات هم اثرات خود را دارند و از آن بیشتر، اثری است که گرانی ارز بر بودجه دولت خواهد داشت. درواقع دولت در اینجا خود یکی از خریداران عمده ارز هم هست و با افزایش نرخ دلار مجبور به هزینه بیشتر میشود.
کارشناس حوزه ارزی با اشاره به مشکلاتی، چون کسری بودجه گفت: بر این اساس نقشی که گرانی دلار بر دخل و خرج مملکت دارد بسیار زیاد است. به همین دلیل من قبول ندارم که دولت خودش دلار را گران میکند. هیچ کدام از دولتهای ایران را به یاد نمیآورم که در پی تضعیف ارزش پول ملی بوده باشند. گرچه اقدامات آنها بر این امر اثرگذار بود.
وی در پاسخ به سوالی مبنی بر اقدامات سودجویانه دولت در بازار ارز خاطرنشان کرد: گاهی دولتها از این فرصتها بهرهمند میشوند و با فروش دلار در بازار درآمد بیشتری جذب میکنند، اما این را نباید به معنای آن تصور کرد که خود دولت عامدانه اسکناس آمریکایی را گران میکند.
او هشدار داد: در واقع دولتها وقتی میبینند امکان بهرهمندی از این فضا را دارند، کارهایی میکنند!
سیدعلی درباره سیاستزده شدن اقتصاد کشور تاکید کرد: «در این شرایط اقدامات دستگاه دیپلماسی میتواند نقشی پررنگ در ثبات بخشی به اقتصاد داشته باشد. در این روزها بسیار مهم است که تنشزدایی مدنظر آقای پزشکیان چگونه انجام شود هم در ماجرای مذاکرات هستهای و احیای برجام و هم در مذاکراتی که اعلام شده با سه کشور اروپایی صورت میگیرد.»
او درباره چشمانداز تحولات بازار ارز تا پایان سال گفت: دولت فعلی ایران سیگنالهای مثبت زیادی داده است. با این همه دونالد ترامپ تا چندی دیگر وارد کاخ سفید خواهد شد. همچنین اروپاییها هم هنوز به این علامتها واکنش چندانی نداشتند. باید دید با توجه به شکاف احتمالی میان اروپاییان و امریکا در دوره ترامپ، آنها چه اقدامی در زمینه تنظیم رابطه با ایران خواهند کرد. سیگنالهای مثبت پزشکیان زمانی مابه ازای واقعی مییابد که عملی شود. پس تصمیمات طرفهای دیگر هم بسیار تعیینکننده است.
معاون پیشین بانک مرکزی یادآور شد: اگر مذاکرات ایران با کشورهای اروپایی نتیجهبخش باشد، تا پایان سال دیگر نباید نوسان چندانی در بازار ارز مشاهده شود. لااقل از محل تنشهای سیاسی و تحریمها انتظار افزایش قیمت دلار را نخواهیم داشت.
