* مسعود دانشمند: بسیاری از ثروتهای خاص در ایران حاصل رانت است چرا که بازده تولید حتی در کشورهای فوق صنعتی مانند آلمان و ژاپن حداکثر ۱۵ درصد میباشد.
* تلاطمهای اقتصادی موجود در کشور به دلیل نبودِ طبقه متوسط است که با بررسی ضریب جینی به درستی میتوان به آن پی برد.
موسسه خدمات مالی و بانکی سوئیس در گزارشی به بررسی ثروت خانوارها در ۱۶۹ کشور جهان از جمله جمهوری اسلامی پرداخت. بر این اساس ثروت خانوارها در ایران طی سال ۲۰۲۲ بالغ بر ۵۱ هزار دلار محاسبه شده که از کشورهایی چون روسیه، برزیل، مصر، هند، اندوزی، اردن، مالزی، عمان، آفریقای جنوبی، تایلند و ترکیه بیشتر است.
سه کشوری که در صدر این رتبهبندی قرار دارند شامل سوئیس، امریکا و هنگکنگ میباشند ،«سرمایه و ثروت» در گفتوگو با مسعود دانشمند، فعال اقتصادی ضمن بررسی گزارش این موسسه اروپایی، روند ثروتآفرینی در ایران را مورد بحث قرار داده است:
* گزارش موسسه خدمات مالی و بانکی سوییس باتوجه به شرایط اقتصادی کشور، عجیب نیست؟
– آپارتمانها و ویلاهای لاکچری که در شمال تهران و شمال ایران وجود دارد در «بورلی هیلز» کالیفرنیا پیدا نمیشود، یا این همه پورشه (Porsche) و مازراتی که در خیابانهای کلانشهرهای کشور رفت و آمد میکنند، در نیویورک تردد ندارند، بنابراین باید گفت گروههایی از مردم در ایران پول دارند، با این حال ثروت در کشور به درستی توزیع نمیشود و ما با یک قشر و یا دهک خاص مواجه هستیم. در این میان موسسه سوییسی باید مبنای محاسبه خود را روی میز قرار دهد تا بتوانیم به درستی در این باره اظهارنظر کنیم.
* ثروت در کشورها را چگونه ارزیابی میکنند؟
– جدیدترین آمار و بررسی در این باره به منابع استخراج نشده مانند نفت، گاز، معادن لیتیوم، آهن، طلا و… پرداخته است که در رتبهبندی صورت گرفته کشور ما پنجم میباشد پس ایران کشور ثروتمندی است. حال باید پرسید این ثروت در کجا به کار میآید؟ در تولید که تاثیر چندانی ندارد برای این که با وجود منابع گازی، صنایع ما در زمستان باید خاموش بمانند و برای مصارف خانگی هم دست به واردات میزنیم، از طرفی نفت داریم ولی نمیتوانیم به خوبی بفروشیم ضمن این که فلزاتی مانند «لیتیوم» در کشور وجود دارد که مبنای باتری در خودروهای برقی است و امروزه از طلا ارزشمندتر محسوب میشود.
* پس چرا کشوری مانند امریکا در رتبه بالا قرار میگیرد؟
– به دلیل تولید، نوآوری و پدیدههایی که در علم و تکنولوژی مطرح میکند.
* طبقات جامعه چگونه دستهبندی میشوند، به نظر میرسد دیگر اثری از طبقه متوسط درکشور نیست؟
– در طبقهبندی قبل از انقلاب جامعه به سه گروه دارا، ندار ومتوسط تقسیم میشد، بعد از انقلاب این دستهبندی به ۱۰ دهک رسید و با تورم و کاهش ارزش پول ملی بعضی از گروهها مانند دهک ۸ به دهکهای ۱، ۲ و ۳ سقوط کردند و خلاء جمعیتی در دهکهای وسط به وجود آمد و قشر متوسط از بین رفت. در واقع تلاطمهای اقتصادی موجود به دلیل نبود طبقه متوسط است که با بررسی ضریب جینی به درستی میتوان به آن پی برد.
* ثروتمندان خاصی که از آنها نام بردید، ظاهراً از مسیر تولید به ثروت نرسیدهاند.
– بله، همین طور است. برای این که بازده تولید حتی در کشورهای فوق صنعتی مانند آلمان و ژاپن حداکثر ۱۵ درصد میباشد یعنی سرمایه یک میلیاردی، سر سال میشود یک میلیارد و ۱۵۰ میلیون تومان؛ پس بسیاری از این ثروتهای نجومی حاصل رانت است! رانت یعنی چه؟ دسترسی داشتن به اطلاعاتی که براساس آن بتوان منافعی خارج از عرف جامعه و فعالیتهای اقتصادی به دست آورد.
* توزیع رانت چگونه صورت میگیرد؟
– در قانون بهبود فضای کسب و کار تاکید شده که اطلاعات اقتصادی نباید انحصاری باشد و مواردی مانند مناقصات و مزایدههای دولتی بایستی رسما اعلام شود تا همه از حق شرکت مساوی در آنها برخوردار شوند، اما این موضوع کجا اجرا میشود؟ حداقل در بورس که نمیتوان اثری از آن یافت.
* در موضوع تولید، هم دشواریهایی وجود دارد که برای تولیدکنندگان مایوس کننده ا ست؟
– تولیدکننده وقتی کالایی تولید میکند باید بتواند آن را در داخل یا خارج بفروشد و پول را به هنگام دریافت نماید تا جریان تولید را مستمر سازد اما در مواردی به دلیل بخشنامههای دولتی، نبودِ مواد اولیه و… این مسیر به درستی طی نمیشود و پول صادرات هم در گذرگاه تحریم قرار میگیرد. از طرفی برخی استارتآپها اخیراً از جانب افراد غیرمسوول به لحاظ مالکیتی تهدید شدهاند که همه اینها جای اشکال است.
* عبدالله خلیلی
* پینویس:
(۱) ضریب جینی (Gini index) شاخصی اقتصادی برای محاسبه توزیع ثروت در میان مردم است. بر این اساس کشورهایی که نابرابری در موضوع درآمد را تجربه میکنند با اعتراضهای اجتماعی مواجه میشوند.
